ЖАЗДЫҚ РАПСТЫҢ ЖОҒАРЫ ӨНІМДІЛІГІ – ҒЫЛЫМ МЕН ЕҢБЕКТІҢ НӘТИЖЕСІ

Ағымдағы жылы жаздық рапстың селекциялық питомниктері, сондай-ақ бірінші және екінші жылғы ұрпақтарды сынау питомниктері жиналды. Жинау жұмыстары дақылдың пісу дәрежесі ескеріле отырып, белгіленген мерзімде жүргізілді. Жиналған тұқымдық материалдың ылғалдылығы 10,0%-дан аспады. Бұл сапалы селекциялық материал алуға және жинау кезіндегі шығындарды барынша азайтуға мүмкіндік берді.

Маусымның негізгі нәтижелерінің бірі – жоғары өнімділік көрсеткіші. Питомник түріне байланысты орташа өнімділік 35,0–40,0 ц/га құрады. Ағымдағы жылдың жағдайында бұл ерекше маңызды көрсеткіш болып табылады. Ол зерттеліп отырған селекциялық материалдың жоғары әлеуетін және зертхана селекционерлерінің ерен еңбегін айқын көрсетеді.

Сонымен қатар 2026 жылғы вегетациялық кезең де оңай болған жоқ. Маусымның алғашқы жартысында температуралық фонның жоғары болуы және жауын-шашын мөлшерінің жеткіліксіздігі жаздық рапстың өсіп-дамуына белгілі бір қиындықтар туғызды. Кейін ауа райы жағдайлары біршама жақсарып, жауын-шашынның түсуі көктемгі-жазғы кезеңдегі ылғал тапшылығының орнын ішінара толтыруға мүмкіндік берді. Жалпы алғанда, осы маусым ауа райы жағдайларының айтарлықтай құбылмалылығымен ерекшеленіп, А.И. Бараев атындағы Орталық мамандарынан егістіктердің жағдайына ерекше мұқият көңіл бөлуді талап етті.

Алайда ауа райы жағдайлары – болашақ өнімнің қалыптасуына әсер ететін факторлардың бірі ғана. Одан кем түспейтін маңызды рөлді егіншілік мәдениеті атқарады. Ал бұршақ тұқымдас және майлы дақылдар селекциясы зертханасында егіншілік мәдениеті жоғары деңгейде жолға қойылған. Мұнда технологияның әрбір кезеңіне – алқапты дайындау мен топырақтағы ылғалды сақтаудан бастап, өсімдіктерді қорғау және егінді уақтылы жинауға дейін – үлкен мән беріледі.

Мәселен, топырақты мұқият дайындау жұмыстары себу жұмыстарын жүргізуге дейін әлдеқайда ерте басталады. Таза сүрі танапта дайындау кезінде (әдістемелік нұсқауларға сәйкес, селекциялық егістер дәл осы таза сүрі танапқа себіледі) алғашқы өңдеу арамшөптер жаппай шыққаннан кейін жүргізіледі. Ал кейінгі топырақ өңдеу шаралары арамшөптер қайта өскен сайын жазық кескіш құралмен 10-нан 20 см-ге дейінгі тереңдікте өңделді. Негізгі топырақ өңдеу жұмыстары қыркүйек айының соңында жүргізіліп, 25 см-ден астам тереңдікте жазықкескіш терең қопсытқыш құралдың көмегімен атқарылады.

Мұндай жүйе арамшөптермен тиімді күресуге, топырақтағы ылғалды сақтап, оны ұтымды пайдалануға, топырақтың қолайлы жағдайын қамтамасыз етуге және рапсты кейінгі себуге қажетті оңтайлы жағдай қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Жоғары өнім алудың тағы бір маңызды шарты – өсімдіктерді қорғау шараларын уақтылы жүргізу. Вегетациялық кезең бойы зертхана мамандары егістіктердің жағдайын тұрақты бақылап, арамшөптердің, зиянкестердің және дақыл өнімділігін төмендетуі мүмкін басқа да факторлардың пайда болуына жедел ден қойып отырды. Жүргізілген кешенді шаралар өсімдіктердің өнімділік әлеуетін сақтап, 2026 жылғы вегетациялық кезеңнің күрделі басталуына қарамастан, жоғары өнімнің қалыптасуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Жаздық рапсты жинау селекциялық жұмыстың кезекті маңызды кезеңіне айналды. Алынған материал мұқият бағаланып, одан әрі селекциялық жұмыста – өнімділігі жоғары, бейімделгіштігі және басқа да шаруашылық үшін құнды белгілері үйлескен неғұрлым перспективалы үлгілерді іріктеу үшін пайдаланылатын болады.

Биылғы маусымның нәтижелері ғылыми тәсілді, егіншілік мәдениетінің жоғары деңгейін, топырақты сапалы дайындауды, өсімдіктерді уақтылы қорғауды және тек жинау жұмыстарын ғана емес, басқа да агротехнологиялық жұмыстарды сауатты ұйымдастыруды ұштастыру күрделі ауа райы жағдайларында да жоғары өнім алуға мүмкіндік беретінін айқын көрсетіп отыр.

Зертхананың жұмысы жалғасуда. Жиналған әрбір үлгі – бір ғана далалық маусымның нәтижесі емес, Қазақстанның қазіргі заманғы ауыл шаруашылығы өндірісінде сұранысқа ие, өнімділігі жоғары жаздық рапстың жаңа сорттарын жасау жолындағы кезекті қадам.